Artikel NKO
Bron: Peter Zunneberg, Ouders en School, maart 2005.
Positief formuleren werkt beter
Pesten is op scholen altijd een probleem geweest en zal misschien wel nooit helemaal verdwijnen. Om het tegen te gaan hebben veel scholen een pestprotocol, waarin regels zijn vastgelegd. Toch voelde betrokken ouder Margrete Stoute de behoefte daar eens kritisch naar te kijken. Het resulteerde in “De Kracht van 8”, dat werd beloond met de Noord-Hollandse Onderwijsprijs.
Bedenk even 64 verschillende werkvormen rond een thema. Professionele leerstofontwikkelaars zullen die niet zomaar uit hun mouw schudden en wellicht enige aarzelingen hebben. Zo niet Margrete Stoute, ouder met twee kinderen op basisschool Sint Maarten in Oudkarspel en lid van de MR. Al ruim anderhalf jaar is zij bezig met het ontwikkelen van een soort leerlijn waarin het eigen gedrag en de omgang met anderen centraal staat. Het begon nadat haar oudste kind een vervelende ervaring met conflicten op school had gehad. Weliswaar bestond er op de school een pestprotocol, maar dat had een en ander niet kunnen voorkomen. ‘Vanuit mijn eigen gevoelens van onmacht en frustratie’, verteld Margrete Stoute, ‘ben ik daar toen eens kritisch naar gaan kijken.’ ‘Het pestprotocol dateerde uit 1995’, zo vertelt Ruud van der Veldt, directeur, ‘toen de school vanwege 50 jaar bevrijding samen met een buurschool een groot project deed, waarin de omgang met elkaar centraal stond. Op zich was pesten bij ons geen probleem, maar samen vonden we het een goed idee om daar eens over na te denken en zo is toen dat protocol ontstaan.’
Geen niet
Wat Margrete Stoute opviel was dat in alle regels werd verteld wat de kinderen niet mochten doen. Door de jaren heen waren de regels weliswaar teruggebracht tot één regel: Stoor jezelf en anderen niet. ‘Maar ook daarin is er sprake van een “niet-formulering”. Bij kinderen werkt dat vaak niet. Wat je niet wilt dat ze doen, doen ze juist wel. Je bent in feite bezig met het benoemen van negatief gedrag.’ Ter verduidelijking geeft Ruud van der Veldt het voorbeeld van een autistische jongen. ‘Als die jongen naar bed gebracht werd en zijn ouders zeiden “nu niet meer lezen”, dan ging die jongen niet meer lezen, maar met de Lego spelen. Zeiden ze echter tegen hem dat hij direct moest gaan slapen, dan deed hij dat ook.’ Margrete Stoute begon na te gaan of het mogelijk was om de regels op een positieve manier te formuleren. Dus niet vertellen wat er niet mocht, maar proberen wenselijk gedrag te verwoorden. Dat resulteerde aanvankelijk in acht regels en acht thema’s. ‘Als naam bedacht ik de “Acht die je van jezelf en elkaar verwacht”. Maar door dat verwachten vond ik het niet overtuigend genoeg, omdat daar nog iets van wijzen naar anderen in zit. Ook een formulering als “wees jezelf” vond ik nog niet ideaal, vanwege het gebiedende. Die regel is nu “Ik ben mezelf” geworden.’ Aan elke regel koppelde Margrete Stoute een werkvorm, om ook in de klas actief met de regels en de thema’s bezig te zijn. Met haar ideeën stapte ze vervolgens naar de leiding van de school en vroeg of de school wilde uitproberen of het werkte. Dat is inmiddels anderhalf jaar geleden, schoolleiding en leerkrachten zijn enthousiast en “De Kracht van 8” groeit nog elke dag.
Werkvormen
“De Kracht van 8” kan op allerlei manieren en momenten in de groepen aan de orde komen. In de midden- en bovenbouwgroepen wordt er vaak een apart moment voor gekozen, terwijl het in de onderbouw geregeld als onderdeel van grotere projecten terugkomt. ‘We koppelen het ook wel aan catechese’, vertelt adjunct-directeur Mirjam Scheltus, die op school als motor van het project fungeert, ‘daarbij heb je vaak te maken met dezelfde thema’s, alleen maak je dan gebruik van andere verhalen.’ Margrete Stoute vermoedde dat er bij een herhaling van werkvormen een soort sleur zou ontstaan. Daarom bleef ze zoeken naar nieuwe werkvormen. ‘Omdat je elk jaar aan acht verschillende thema’s werkt en dat gedurende acht jaar, heb je dus 64 verschillende werkvormen nodig’, legt ze uit. De werkvormen lopen op dit moment uiteen van verhalen, gedichten, kleurplaten, kringactiviteiten, drama en woordzoekers tot suggesties voor boeken. Alles is bijeen gebracht in een projectmap. Als extra werkvormen zijn een memoryspel, een kwartetspel, liedjes, twee bordspellen, een kinderboek een zelfs een musical in ontwikkeling. ‘Door die verscheidenheid aan werkvormen is het voor kinderen altijd nieuw en uitdagend om er mee aan de slag te gaan.’ Niet alleen is elke werkvorm gekoppeld aan een eigen thema, voor de herkenbaarheid heeft Margrete Stoute aan elk thema bovendien een eigen kleur gegeven. Hoewel “De Kracht van 8” grotendeels klaar is, heeft ze er bijna een dagtaak aan. Naast het vervolmaken van de werkvormen geeft ze voorlichting over het project aan andere scholen die geïnteresseerd zijn geraakt. ‘Er zijn al gesprekken geweest met de gemeente Langedijk die het project hier op alle scholen wil invoeren.’ Elke klas heeft een eigen rugzak, herkenbaar aan de windmolen, met daarin een map met groepsafspraken, die regelmatig uitgebreid worden. Deze rugzak gaat aan het eind van het schooljaar mee naar de volgende groep.
Rol van de ouders
Symbool voor “De Kracht van 8” is de windmolen, die staat voor het kind in het centrum, waar ouders en school omheen draaien. Om de ouders meer bij “De Kracht van 8” te betrekken heeft de school allerlei ideeën, die langzamerhand steeds concreter worden. Zo wordt er gedacht aan de mogelijkheid om eens per maand aan de ouders te laten zien waar de kinderen mee bezig zijn. ‘Wij zouden graag willen dat ouders er thuis ook met hun kinderen over praten’, vertelt Ruud van der Veldt, ‘maar je kunt ze dat natuurlijk niet verplichten. En op een gegeven moment houdt je verantwoordelijkheid op. Aan de andere kant is het niet zo dat wij hiermee stoppen als blijkt dat de ouders het niet oppikken.’ ‘Je kunt het vergelijken met voorlezen’, vult Mirjam Scheltus aan. ‘Daarvan kun je ook bij de ouders benadrukken dat het belangrijk is. Maar je kunt moeilijk gaan controleren of ouders er ook daadwerkelijk iets mee doen.’ De schoolleiding is temeer tevreden met het project, omdat het perfect aansluit bij het streven naar adaptief onderwijs. ‘Die positieve benadering heeft ons wel aan het denken gezet’, vertelt Mirjam Scheltus. ‘Misschien moeten we bij een dictee niet langer melden hoeveel fouten een kind gemaakt heeft, maar juist hoeveel woorden goed geschreven zijn.’ Dat “De Kracht van 8” niet onopgemerkt is gebleven, blijkt uit de toekenning van de Noord-Hollandse Onderwijsprijs.
